به طورکلی، در بسیاری از مناطق دنیا برای مقابله با خُردشدن قطعات زراعی، دو راه وجود دارد: یکی معاوضه یا مبادله و دیگری، تشکیل تعاونی های تولید.
مقدمه
در ایران، تشکیل شرکتهای سهامی زراعی یا شرکتهای تعاونی روستایی تولید، پس از اصلاحات ارضی، از اقدامات دولت در یکپارچهسازی اراضی زراعی بود. به طورکلی، در بسیاری از مناطق دنیا برای مقابله با تفرق و تعدد قطعات زراعی، دو راه وجود دارد: یکی معاوضه یا مبادله که عبارت است از خرید و عملیاتی که موجب گسترش و تجمع اراضی واحدهای بهرهبرداری تا سطح بهینه میگردد و دیگری، تشکیل تعاونی های تولید. تشکیل چنین تعاونیهایی در کشورهای سوسیالیستی با برنامهای از پیش تنظیم شده، صورت گرفته است؛ همچنین در کشورهای درحال توسعه از جمله ایران، هند، پاکستان و الجزایر نیز ایجاد تعاونیهای تولید کشاورزی در دستور کار بوده است. (دانشنامه ی روستایی)
بررسی یکپارچه سازی اراضی کشاورزی در کشورها
فرانسه
درباره ی بافت زراعی، کوچکی و پراکندگی زمین های زراعی بحث های نسبتاً زیادی انجام شده است. این مباحث در عصر جدید از دو قرن قبل و دقیقاً از هنگام تقسیم زمین در زمان انقلاب کبیر فرانسه آغاز شده است. از جغرافیدانان مشهور فرانسوی، الیزه روکلو، ویدال دولابلاش، گزاویه دوپلانول، ا-لوبوپی یر، برونه و دیگران نیز به این مسأله توجه ویژه ای داشته اند. (پاپلی و حسین پور: ۱۳۷۱، صص ۱۷۳ و ۱۷۴)
دولت ها در کشورهای اروپای غربی پیوسته درصدد ایجاد اندازه بهینه واحدهای بهرهبرداری زراعی، از طریق یکپارچه کردن اراضی و خرید زمین برخی از روستاییان و فروش آن به دیگران، برآمدهاند، چنان که در فرانسه شرکت آمایش ارضی و تنسیق روستایی به انجام این کار پرداخته است. هدف دولت فرانسه از تأسیس این شرکت، انجام اصلاحات ساخت اراضی از راه یکپارچه کردن قطعات کوچک در روستاهای فرانسه بود. به این ترتیب، تا ۱۹۷۰میلادی، جمعاً ۴۴۲۴۰۰هکتار زمین با کارشناسی مهندسین جغرافیای روستایی خریداری و به روستاییان واگذار شد. در سایر کشورهای اروپایی، از جمله آلمان و انگلستان نیز برنامههای مشابهی، نظیر آنچه در فرانسه اتفاق افتاد، به مرحله اجرا درآمد. (دانشنامه روستایی)
فائو
بین سال های بعد از جنگ جهانی دوم و سال های دهه ی ۱۹۷۰، در سازمان فائو عمدتا طرح های یکپارچه سازی اراضی در مقیاس بزرگ اجرا شده است. مجموعه ی اصولی که در دو دهه ی اخیر برای بازسازی کشاورزی اروپا به کارگرفته شده، مبتنی بر راهبرد پیشنهادی بینز است که در آن فرض بر این است که بعضی انواع یکپارچه سازی فیزیکی اراضی برای توسعهی روستایی لازم بوده و قطعات اراضی زراعی باید برای سوددهی و کاربرد فناوری های نوین، زهکشی و آبیاری، دوباره سازماندهی شوند (مرادی و دیگران: ۱۳۹۲، ص ۹۱). فائو یکپارچه سازی اراضی را فرآیند شکل دهی مزارع انفرادی که اندازه ی بهینه، ساختار و جهت مناسب برای بهره برداری کشاورزی ندارند، تعریف می کند. (به نقل از کلانتری و دیگران: ۱۳۸۴، ص ۷۰)
اروپای شرقی و مرکزی
در بیانیه ی مونیخ، یکپارچه سازی اراضی ابزاری برای توسعه روستایی در کشورهای اروپای شرقی و مرکزی توصیف شده است (مرادی و دیگران: ۱۳۹۲، ص ۹۱). در این بیانیه، هدف اصلی یکپارچه سازی اراضی، بهبود بهره وری قطعات اراضی زراعی از طریق متمرکز کردن اراضی در کمترین قطعات ممکن، تأمین جاده و زیرساخته های لازم، حفظ محیط زیست و بهبود معیشت روستایی ذکر شده است. یکپارچه سازی اراضی نقش اصلی را در تضمین امنیت غذایی، فقرزدایی و دسترسی به توسعه ی پایدار روستایی ایفا می کند. این امر ضمن بهبود بهره وری نیروی کار، کاهش اشتغال کاذب، افزایش رقابت پذیری کشاورزی، تسهیل سرمایه گذاری در روستاها، به برنامه ریزی کاربری و مدیریت بهینه ی اراضی منجر می شود. به علاوه تأثیرات یکپارچه سازی اراضی ممکن است منفی باشد. تجارب اروپای غربی نشان می دهد که یکپارچه سازی متمرکز، به افزایش بهره وری بدون درنظر گرفتن جنبه های فرهنگی و بوم شناختی و در نهایت به از دست رفتن تنوع طبیعت، فرسایش خاک و تخریب محیط زیست منجر می شود. بنابراین یکپارچه سازی اراضی باید برنامه های وسیعی شامل برنامه ریزی منطقه ای، تهیه و آماده سازی زیرساخت های روستایی، تأمین اعتبارات و بازسازی نهادها و تشکل های روستایی را دربر گیرد. (کلانتری و دیگران: ۱۳۸۴، ص ۷۰ و ۷۱)
هند
مطالعات میدانی که اگروال در «اتراپرادش» هند در ۱۰ روستا (۵ روستای شاهد و ۵ روستای نمونه) با ۳۰۶ بهره بردار انجام داده است، حاکی از آن است که یکپارچه سازی مزایایی چون کاهش تعداد قطعات، اجاره، هزینه ی کشت، نیروی انسانی و استفاده از بذرهای اصلاح شده، کود شیمیایی، درآمد و ارزش زمین داشته و در نهایت به بهبود زندگی کشاورزان و توسعه ی روستایی منجر شده است. (مرادی و دیگران: ۱۳۹۲، ص ۹۱)
اسکاندیناوی
اقدامات یکپارچه سازی قطعات زراعی در کشورهایی چون اسکاندیناوی (سوئد، نروژ و دانمارک) از مدت ها پیش شروع شده است. برای مثال، سوئد در سال ۱۷۵۷ و دانمارک در سال ۱۷۸۱، نخستین قانون اصلاح پراکندگی زمین ها را وضع کردند. (پورمرعشی: ۱۳۷۵، ص ۶۲)
پاکستان
در پاکستان و هند، نیز که این مشکل را داشته اند از سال های ۱۹۲۰ به یکپارچه سازی قطعات پرداخته اند. برای مثال در سال ۱۹۴۶، در حدود ۶۶۰۰۰۰ هکتار از زمین ها؛ یعنی تقریبا ۵ درصد از منطقه قابل کشت پنجاب، مشمول برنامه تمرکز اراضی شد که در ۵۰۸۰۰۰ هکتار آن، فقط از طریق تعاونی، یک میلیون و ۸۲۵۰۰۰ قطعه زمین و مزرعه به ۲۸۶۰۰۰ قطعه تبدیل شده است. (پورمرعشی: ۱۳۷۵، ص ۶۲)
اتحادیه اروپا
در کشورهای توسعه یافته، پس از نابودی کامل نظام های اربابی و سنتی (فئودالی) سیاست هایی به کار گرفته شد که هدف آن ها کاستن تعداد واحدهای کشاورزی و افزایش ابعاد بوده است و در نتیجه هم بازده کشاورزی به درجه ی بالاتری ارتقا یافت و هم نیروهای آزاد شده، شاغلان بخش صنعت و خدمات را تشکیل داده اند. برای مثال تعداد شاغلان بخش کشاورزی در کشورهای مشترک المنافع اروپایی طی ۲۰ سال، از ۱۹ میلیون نفر به ۷/۸ میلیون نفر کاهش یافته است، در همین زمان، از تعداد واحدهای یک تا ۲۰ هکتاری، به طور پیوسته کاسته شده و تعداد واحدهای ۲۰ هکتاری به بالا افزایش چشمگیر یافته است، به طوری که در سال ۱۹۸۰، بیش از ۵/۷۱ درصد واحدهای کشاورزی را شامل می شده است. در فرانسه ۷۵ درصد کل زمین های زیرکشت و در آلمان غربی دو سوم زمین های زیرکشت را مزارع بزرگ تشکیل می دهند. (پورمرعشی: ۱۳۷۵، ص ۶۵)
ایالات متحده آمریکا
در ایالات متحده ی آمریکا، تنها ۴ درصد جمعیت کشور در بخش کشاورزی فعالیت می کنند. میزان محصولات تولید شده در این کشورها، ارقام بسیار بالایی است، به طوری که علاوه بر تأمین داخلی، مقدار زیادی از محصولات مختلف، از جمله غلات، به کشورهای دیگر صادر می گردد. (پورمرعشی: ۱۳۷۵، ص ۶۵)
فرآیند یکپارچه سازی اراضی در کشورهای صنعتی و توسعه یافته ای همچون کانادا، ژاپن و آمریکا نیز در راستای توسعه ی صنعتی مد نظر قرار گرفت، تا جایی که در آمریکا از سال ۱۹۴۰ به بعد یکپارچه نمودن اراضی و تبدیل واحد بهره بردار کوچک به زمین های بزرگ و مکانیزه، به صورت یک سیاست عمومی درآمد. (مأمون پوش و حیدری)
یکپارچه سازی اراضی کشاورزی در ایران
در ایران «قانون جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی و ایجاد قطعات مناسب فنی، اقتصادی» و «قانون تعاونی نمودن تولید و یکپارچه شدن اراضی» به بررسی یکپارچه سازی اراضی کشاورزی پرداخته اند. با مطالعه ی این دو قانون موارد تقلیدی بودن آن ها نسبت قوانین و سیاست های کشورهای نام برده معلوم می شود. (متن قوانین و آیین نامه های اجرایی آن ها را می توانید از اینجا مطالعه کنید.)
موارد تقلیدی
- هدف از یکپارچه سازی: افزایش بهره وری بخش کشاورزی
هند
مطالعات میدانی که اگروال در «اتراپرادش» هند در ۱۰ روستا (۵ روستای شاهد و ۵ روستای نمونه) با ۳۰۶ بهره بردار انجام داده است، حاکی از آن است که یکپارچه سازی مزایایی چون کاهش تعداد قطعات، اجاره، هزینه ی کشت، نیروی انسانی و استفاده از بذرهای اصلاح شده، کود شیمیایی، درآمد و ارزش زمین داشته و در نهایت به بهبود زندگی کشاورزان و توسعه ی روستایی منجر شده است. (مرادی و دیگران: ۱۳۹۲، ص ۹۱)
اروپا
مجموعه ی اصولی که در دو دهه ی اخیر برای بازسازی کشاورزی اروپا به کارگرفته شده، مبتنی بر راهبرد پیشنهادی بینز است که در آن فرض بر این است که بعضی انواع یکپارچه سازی فیزیکی اراضی برای توسعهی روستایی لازم بوده و قطعات اراضی زراعی باید برای سوددهی و کاربرد فناوری های نوین، زهکشی و آبیاری، دوباره سازماندهی شوند (مرادی و دیگران: ۱۳۹۲، ص ۹۱).
ایالات متحده آمریکا
در ایالات متحده ی آمریکا، تنها ۴ درصد جمعیت کشور در بخش کشاورزی فعالیت می کنند. میزان محصولات تولید شده در این کشورها، ارقام بسیار بالایی است، به طوری که علاوه بر تأمین داخلی، مقدار زیادی از محصولات مختلف، از جمله غلات، به کشورهای دیگر صادر می گردد. (پورمرعشی: ۱۳۷۵، ص ۶۵)
شوروی سابق
در شوروی سابق، در نوامبر ۱۹۲۹، دولت، سیاست اشتراکی کردن مزارع را به این منظور که وسیله ای برای افزایش تولید کشاورزی باشد، اعلام کرد. در آغاز، سطح تولید کشاورزی پایین آمد ولی در سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۱، سهم دولت در برداشت محصول به دو میلیون و ۲۱۰ هزار تن رسید که دو برابر سهم دولت در سال ۱۹۲۸ تا ۱۹۲۹ بود. میزان بهره برداری های اشتراکی شده، از ۳٫۹ درصد در سال ۱۹۲۹، به ۶۱٫۵ در سال ۱۹۳۲ و ۹۳ درصد در سال ۱۹۳۷ رسید.
ایران
ماده۱ـ قانون جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی و ایجاد قطعات مناسب فنی، اقتصادی: وزارت جهاد کشاورزی موظف است به منظور ارتقاء بهرهوری عوامل تولید، تخصیص بهینه منابع و جلوگیری از تفکیک و افراز و خرد شدن اراضی کشاورزی (اعم از باغها، نهالستانها، اراضی زیرکشت، آبی، دیم و آیش آنها) حداکثر ظرف مدت شش ماه از تصویب این قانون، حد نصاب فنی، اقتصادی اراضی کشاورزی را براساس شرایط اقلیمی، الگوی
کشت، ضوابط مکانیزاسیون و کمیت و کیفیت منابع آب و خاک تعیین و جهت تصویب به هیأت وزیران ارائه نماید. هیأت وزیران نیز موظف است حداکثر ظرف مدت سه ماه حد نصاب فنی، اقتصادی پیشنهادی را بررسی و تصویب نماید.
تبصره ـ در صورت تغییر شرایط و ضوابط مذکور جهت تعیین حد نصاب، دولت میتواند با پیشنهاد وزارت جهاد کشاورزی و رعایت مفاد این قانون، نصابهای تعیین شده را تغییر دهد.
- تعیین اندازه ی بهینهی قطعات کشاورزی
فرانسه
دولت ها در کشورهای اروپای غربی پیوسته درصدد ایجاد اندازه بهینه واحدهای بهرهبرداری زراعی، از طریق یکپارچه کردن اراضی و خرید زمین برخی از روستاییان و فروش آن به دیگران، برآمدهاند، چنان که در فرانسه شرکت آمایش ارضی و تنسیق روستایی به انجام این کار پرداخته است. هدف دولت فرانسه از تأسیس این شرکت، انجام اصلاحات ساخت اراضی از راه یکپارچه کردن قطعات کوچک در روستاهای فرانسه بود. به این ترتیب، تا ۱۹۷۰میلادی، جمعاً ۴۴۲۴۰۰هکتار زمین با کارشناسی مهندسین جغرافیای روستایی خریداری و به روستاییان واگذار شد. در سایر کشورهای اروپایی، از جمله آلمان و انگلستان نیز برنامههای مشابهی، نظیر آنچه در فرانسه اتفاق افتاد، به مرحله اجرا درآمد. (دانشنامه روستایی)
فائو
فائو یکپارچه سازی اراضی را فرآیند شکل دهی مزارع انفرادی که اندازه ی بهینه، ساختار و جهت مناسب برای بهره برداری کشاورزی ندارند، تعریف می کند. (به نقل از کلانتری و دیگران: ۱۳۸۴، ص ۷۰)
اروپای شرقی و مرکزی
در بیانیه ی مونیخ، یکپارچه سازی اراضی ابزاری برای توسعه روستایی در کشورهای اروپای شرقی و مرکزی توصیف شده است (مرادی و دیگران: ۱۳۹۲، ص ۹۱). در این بیانیه، هدف اصلی یکپارچه سازی اراضی، بهبود بهره وری قطعات اراضی زراعی از طریق متمرکز کردن اراضی در کمترین قطعات ممکن، تأمین جاده و زیرساخته های لازم، حفظ محیط زیست و بهبود معیشت روستایی ذکر شده است. (کلانتری و دیگران: ۱۳۸۴، ص ۷۰ و ۷۱)
چین
در برنامه ی پنج ساله ی چینی ها (۱۹۵۳-۱۹۵۷) به اشتراکی کردن مزارع سرعت بخشیدند. در سال ۱۹۵۷، نخستین و مهم ترین دگرگونی که با راهبرد «جهش بزرگ به جلو» صورت گرفت، ایجاد کمون های خلق بود. در نتیجه ۷۵۲ هزار مزرعه ی اشتراکی در ۲۶۵ هزار کمون، تجدید سازمان یافتند. هر مزرعه ی اشتراکی، به طور متوسط، ۱۵۸ خانوار روستایی را در برمی گرفت. (پورمرعشی، ۱۳۷۵، ص ۶۶)
بلغارستان
در بلغارستان، عموم مزارع دهقانان به صورت تعاونی اداره می شود، به طوری که در سال ۱۹۵۰ قریب بهنیمی از کشاورزان کوچک بلغاری در ۲۵۰۰ تعاونی متشکل شدند. در سال ۱۹۵۸-۱۹۵۷، روند ایجاد تعاونی در بلغارستان به ۹۷ درصد رسید. (پورمرعشی، ۱۳۷۵، ص ۶۶)
ایران
وزارت جهاد کشاورزی موظف است به منظور ارتقاء بهرهوری عوامل تولید، تخصیص بهینه منابع و جلوگیری از تفکیک و افراز و خرد شدن اراضی کشاورزی (اعم از باغها، نهالستانها، اراضی زیرکشت، آبی، دیم و آیش آنها) حداکثر ظرف مدت شش ماه از تصویب این قانون، حد نصاب فنی، اقتصادی اراضی کشاورزی را براساس شرایط اقلیمی، الگوی کشت، ضوابط مکانیزاسیون و کمیت و کیفیت منابع آب و خاک تعیین و جهت تصویب به هیأت وزیران ارائه نماید. هیأت وزیران نیز موظف است حداکثر ظرف مدت سه ماه حد نصاب فنی، اقتصادی پیشنهادی را بررسی و تصویب نماید. (ماده ی ۱ قانون جلوگیری از خرد شدن اراضی کشاورزی و ایجاد قطعات مناسب فنی، اقتصادی)
- رضایت حداقل دو سوم صاحبان اراضی
ژاپن
عملیات اصلاح و یکپارچه کردن زمین ها در ژاپن از سال ۱۹۶۱، با تصویب قانون در این زمینه، شروع شد. بر اساس این قانون، اگر در منطقه ای دو سوم زارعان حاضر به اجرای یکپارچه سازی زمین ها باشند، طرح به مورد اجرا گذاشته خواهد شد. (پورمرعشی، ۱۳۷۵، ص ۶۹)
ایران
به وزارت جهاد کشاورزی اجازه داده میشود با رعایت اصل مالکیت فردی کشاورزان و تأمین حقوق ناشی از آن، به تدریج و متناسب با امکانات و مقدورات دولت و موافقت صاحبان حداقل دو سوم اراضی مورد نظر اعضاء شرکت تعاونی تولید روستایی و سایر کشاورزی، برنامه یکپارچه کردن اراضی زراعی حائز شرایط، برنامه مذکور را به مورد اجرا بگذارد. (قانون تعاونی نمودن تولید و یکپارچه شدن اراضی)
- فراهم کردن زیرساخت ها
ژاپن
پس از تصویب قانون اصلاح زمین ها در سال ۱۹۶۱ و انجام اصلاحاتی در آن در سال ۱۹۶۴، دولت ژاپن کار یکپارچه سازی زمین ها را در قالب پروژه های تسطیح، کانال های آبیاری و زهکشی، جاده بین مزارع و اصلاح ساختارهای روستایی، در قالب سه برنامه ی دهساله با هدف های مشخصی از سال ۱۹۶۵ آغاز نموده است. (پورمرعشی، ۱۳۷۵، ص ۶۹)
ایران
وزارت جهاد کشاورزی موظف است اعتبارات موردنیاز به منظور اعطای یارانههای حمایتی و تسهیلات و امتیازات موضوع ماده(۳) قانون ازجمله ساخت زیربناهای تولید، تجهیز و نوسازی اراضی، جادههای دسترسی بین مزارع، کانالهای (۳) و (۴)، زهکشی، برقی کردن چاهها و نصب کنتور اندازهگیری و شبکه آبیاری نوین به مالکین اراضی کشاورزی که در اجرای قانون و این آییننامه به صورت یکپارچه درآمده و اراضی آنها حائز حداقل نصاب تعیینشده باشد را در بودجه سنواتی پیشنهاد نماید. (ماده ی ۳ آیین نامه ی اجرایی)
ضمائم:
قانون جلوگیری از خردشدن اراضی کشاورزی و ایجاد قطعات مناسب فنی و اقتصادی
آیین نامه اجرایی قانون جلوگیری از خردشدن اراضی کشاورزی و ایجاد قطعات مناسب فنی و اقتصادی
قانون تعاونی نمودن تولید و یکپارچه شدن اراضی (اصلاح در ۱۵/۱۱/۱۳۹۳)
جدول شماره ۱: حد فنی اقتصادی اراضی و باغی به تفکیک استان و آبی و دیم برحسب هکتار
جدول شماره ۲: حد فنی و اقتصادی اراضی زراعی و باغی در قالب نظام های بهره برداری به تفکیک استان بر حسب هکتار
